२०८२  कार्तिक ५ गते

विवेक केशरी प्रसाई बिर्तामोड झापा

समय हरेक सभ्यताको मौन इतिहासकार हो र त्यो इतिहासले जब आफ्नो भाषामा बोल्न थाल्छ, तब त्यो सभ्यता जीवित रहन्छ । नेपाल संवत् त्यही आत्म-भाषा हो -जसले नेपाली आत्मालाई स्मरण गराउँछ कि “हामीले समय उधारो लिएका होइनौं, समय हामीले सिर्जना गरेका हौं ।”

शंखधर साख्वा र ऋणमुक्तिको दर्शन

नेपाल संवत्को सुरुवात केवल पात्रोको गणना होइन, एक चेतनाको पुनर्जन्म हो । ई.सं. ८७९ तिर जब काठमाडौं उपत्यकाका जनतामाथि ऋणको भारी थियो, त्यतिबेला एक व्यापारी-मानव शंखधर साख्वा उभिए र जनतालाई त्यो ऋणबाट मुक्त गराए । त्यो दिन उनले मानिसहरूको कन्धाबाट ऋणको बोझ मात्र हटाएनन् -आत्माको भार पनि हलुका बनाए । त्यस क्षण “ऋणमुक्तिको दिन” ले नयाँ संवत् जन्मायो -अर्थात् समयको एउटा नयाँ आत्मा, जसले भन्न खोज्यो:
“ऋणमुक्त हुनु भनेको आत्मामुक्त हुनु हो ।”

नेपाली पहिचानको आफ्नै गणना

जहाँ बिक्रम संवत् भारतको दरबारबाट आएको हो र ग्रेगोरियन संवत् पश्चिमी धर्मसंस्कृतिबाट, त्यहाँ नेपाल संवत् हाम्रो आफ्नै भूमिबाट, आफ्नै आत्माबाट जन्मिएको छ । यो केवल कालगणना होइन -नेपाली आत्माको स्वाभिमान हो ।

नेपाल संवत् हामीलाई सम्झाउँछ –
“समय पनि उपनिवेश हुन सक्छ, र हामीले समयलाई पनि स्वतन्त्र गराउन सक्छौं ।”

 

म्ह: पूजा -आत्माको पर्व

नेपाल संवत्को पहिलो दिन “म्ह: पूजा” मनाइन्छ -आत्मा-पूजनको दिन । यो बाह्य देवताभन्दा पनि आन्तरिक चेतनाको आराधना हो । आफ्नो आत्मालाई फूल, बत्ति, अक्षता चढाउने संस्कार संसारकै दुर्लभ अभ्यास हो ।
यसले भन्छ –
“देवता तिम्रो बाहिर होइन, तिम्रो भित्रै छ ।”

 

त्यही भएर नेपाल संवत्को नयाँ वर्ष केवल क्यालेन्डर परिवर्तन होइन -नयाँ दृष्टिकोण, नयाँ आत्मा, नयाँ जीवनको आरम्भ हो ।

राष्ट्रिय पुनर्जागरण र आत्मस्वाभिमान

२०६६ सालमा नेपाल सरकारले नेपाल संवत् लाई राष्ट्रिय संवत्को मान्यता दियो । तर यसको आत्मा अझ पुरानो छ -त्यो काठमाडौंका गल्लीहरूमा, भक्तपुरका भित्ताचित्रहरूमा,
र नेवारी लोक-गीतका स्वरहरूमा आज पनि बाँचिरहेको छ ।

नेपाल संवत् पुनर्जागरणको प्रतीक हो -जहाँ नेपालीले आफ्नो समय, भाषा र आत्मालाई पुनः आफ्नो हातमा लिएका छन् ।

अन्त्यमा : आत्मामुक्तिको सन्देश

नेपाल संवत् केवल इतिहास होइन -चेतना हो । यो हाम्रा पुर्खाले सिकाएका शब्दमा एउटा सूत्र होः
“ऋणमुक्त समाजको मुटुमा नै आत्ममुक्त राष्ट्र धड्किन्छ ।”

हामीले जब आफ्नो आत्मालाई शुद्ध गर्छौं, समय पनि पवित्र बन्छ । त्यो नै नेपाल संवत्को मूल अर्थ हो -ऋणमुक्त आत्माको समय ।

नेपाल संवत् नयाँ वर्ष हरेक वर्ष केवल नयाँ दिन होइन, नयाँ आत्मा जगाउने दिन हो -आफूभित्रको अन्धकारमाथि उज्यालो बाल्ने दिन हो ।